Devlete bağlı, biri İstanbul, diğeri Ankara’da olmak üzere iki arşiv var. İstanbul, Sultanahmet’teki Osmanlı Arşivi, Ankara Yenimahalle’deki Cumhuriyet Dönemi Arşivi. Her ikisi de, meramını söyleyene, arşivi kullanabilmek için gerekli başvuruyu yapana açık. Bu arşivlerin kapsamını anlatmaya çalışmak epeyce güç, çok kapsamlı olduklarını söylemekle yetineceğim şimdilik.
Asıl “iyi haber” her iki arşivin internet ortamına aktarılıyor olması. Belgelerin esas metinleri değil, ancak tasniflerde yer alan kısa açıklamalarıyla bir süredir www.devletarsivleri.gov.tr adresinde açıklandığını biliyoruz. Burada bir kaç türlü arama yapabiliyoruz: Fon, konu ve index adına göre. Benim tespit edebildiğim kadarıyla en kapsamlı sonuç fon adına göre olandan çıkıyor. Buraya yazacağınız herhangi bir kelimeyi kapsayan belgelerin hepsini görebiliyorsunuz. Dikkat etmek gereken bir kaç nokta var: Arayacağınız kelime diyelim ki bir şahıs adı, üstelik de yabancı uyruklu, adını mutlaka değişik ihtimalleri göz önünde bulundurarak yazmalısınız. Örneğin Egli soyadlı biri belgelerde, Egili, Eğli, Eyli, Egly vs olarak geçebilir. İçerik bilgisi kısaltılan belgelerin çoğunun Osmanlıca olduğu düşünülürse bu türden değişik okumalar mazur görülebilir. Arayacağınız kelimenin mümkün olduğunca kök halinde aranması da önemli.
Örneğin Silivri’yle ilgili Cumhuriyet Arşivi’nde 65 belge var. Bu belgelerden bazıları mübadillerle ilgili:
7 Temmuz 1919
Çatalca ve Silivri’de açıkta kalan müslüman muhacirlerin Yalova-Kadı Çiftliği’nde iskanları.
11 Mart 1923
Metris Çiftliği’nde muvakkaten bulunan Gevgilli muhacirlerinin Silivri’de iskan edilmelerine müsaade olunması.
16 Şubat 1935
Bulgaristan’daki 52 Türk ailesi ile mübadele edilecek olan Silivri’nin Korfalı köyündeki Bulgar ailelerinin sevklerinde kolaylık gösterilmesi.
4 Kasım 1935
Romanya’nın Sarhanlar ve Deliyusuflar köylerinden gelen göçmenlere Silivri’deki Çeltikçi Vakıf Çiftliği’nin satılması.
15 Kasım 1935
Romanya’dan gelen göçmenlerin yerleştirildiği vakıflara ait Silivri’deki çeltikçi çiftliklerinin satış bedelinin peşin olan ilk taksidinin göçmenlerin getirdiği keresteleri alan İçişleri Bakanlığı’nca ödenmesi
22 Haziran 1937
Silivri’deki vakfa ait Çeltikçi Çiftliği’ni satın alan göçmenlerin taksit borçlarının tecili.
Son üç belgede bahsedilen Çeltikçi Çiftliği mübadillerin oraya iskân edilmesinden sonra bir yerleşim haline geldi. Bugün köyün resmî adı Çeltik, ancak Silivri’ye bağlı diğer köylerde buranın adı Çiftlik olarak da biliniyor. Silivri kaymakamlığının web sayfasında ise köyle ilgili verilen bilgi şöyle:
“Köyde oturanların büyük bir kısmı, Osmanlı İmparatorluğu’nun gelişme ve yayılma döneminde, Konya ve Karaman yöresinden Balkanlara gelen ve Romanya’nın Silistre ili köylerine yerleştirilen Türk kabilesidir. Bu yere Çeltik ismi, bir zamanlar, derelerin suyu bol iken, yörenin en iyi pirinç yetiştiren alanı olduğu için verilmiştir. Köy kurulduktan sonra da bu isim köye verilmiştir…”
Kaymakamlığın web sayfasında Çeltik köyü ilköğretim okulunun 1937′de kurulduğu yazılı. Muhacirlerin yeni yerleştikleri bu köyde ilk işlerinin bir okul açılmasını sağlamak olduğu (ihtiyatla da olsa) düşünülebilir.
Devlet Arşvlerinde kısa bir arama yaparak, kendi ailenizle ilgili değilse bile, yörenizle ilgili ilk elden bilgilere hemen ulaşabilirsiniz. Bu türden bilgiler çoğu zaman iyi bir başlangıç oluyor.
Diğer yandan bu siteyi oluşturduğumdan beri aile tarihini merak edenlerden mektuplar aldığımı yazmıştım. Ne yazık ki bunların çoğu “ailemin tarihini araştırıp, e-posta adresime gönderir misiniz” içerikli mektuplar. Daha önceden de söylediğim gibi bu olası değil. Bugün Amerikan kaynaklı bir aile tarihi sitesini incelerken “profesyonel bir aile tarihçisi tutma” seçeneğinin okyuculara sunulduğunu fark ettim. Belki bu iş bizde de ileride bir meslek, iş haline gelir, ama şimdilik olası görünmüyor.
Müsemma Sabancıoğlu
